Flest okkar myndu líklega svara því játandi ef við værum spurð hvort við viljum vera heilbrigð. Við viljum hafa orku, skýra hugsun, góðan svefn, sterkan líkama og jafnvægi í daglegu lífi. Við viljum geta sinnt fólkinu okkar, notið lífsins og haft kraft til að gera það sem skiptir okkur máli.
En spurningin er ekki aðeins: Viltu vera heilbrigð/ur?
Stærri spurningin er:
Hvað ertu tilbúin/n að gera til að styðja við eigið heilbrigði?
Og ekki síður:
Hvað ertu tilbúin/n að gera minna af, eða sleppa, til að líða betur?
Heilbrigði snýst ekki um fullkomnun. Það snýst ekki um að gera allt rétt, borða alltaf fullkomlega, æfa alla daga eða hafa alltaf jákvæðar hugsanir. Það snýst miklu frekar um meðvitaðar ákvarðanir, smá skref og vilja til að taka ábyrgð á eigin líðan.
Það er auðvelt að segja að heilbrigði sé mikilvægt. En daglegar venjur okkar sýna oft betur en orð hvað við setjum í forgang.
Við getum því spurt okkur sjálf af einlægni:
Er ég að velja næringu sem styður líkama minn, eða gríp ég oft í skyndibita, tilbúinn mat og sykraðar lausnir vegna þess að það er fljótlegt og þægilegt?
Er ég tilbúin/n að gefa mér tíma til að elda einfaldan, ferskan og næringarríkan mat, eða set ég það alltaf aftar á listann?
Er ég tilbúin/n að fjárfesta í góðum matvælum, hreyfingu, svefni og vellíðan, eða fara peningarnir frekar í hluti sem gleðja mig stutt en næra mig lítið til lengri tíma?
Er ég að bíða eftir því að einhver annar segi mér hvað sé best fyrir mig, eða er ég tilbúin/n að afla mér upplýsinga, læra og prófa mig áfram?
Er ég að gefa líkamanum þá hreyfingu sem hann þarf, eða fer tíminn frekar í skjái, samfélagsmiðla, sjónvarp, tölvuleiki, síma, vinnu eða aðrar venjur sem taka meira frá mér en þær gefa?
Er ég að hlusta á tilfinningar mínar, eða reyni ég að deyfa þær með mat, áfengi, sykri, nikótíni, koffíni, stöðugri afþreyingu eða öðru sem veitir tímabundna huggun en leysir ekki vandann?
Er ég að næra mig andlega, gefa mér tíma til að íhuga, anda, hvílast og byggja mig upp, eða keyri ég áfram á sjálfstýringu þar til líkaminn neyðir mig til að stoppa?
Og ein mikilvæg spurning til viðbótar:
Er ég að lifa í samræmi við það sem ég veit að er gott fyrir mig, eða er ég að fylgja hópnum til að passa inn?
Það getur verið erfitt að velja öðruvísi en aðrir. Það getur verið erfitt að segja nei þegar allir aðrir segja já. Það getur verið erfitt að velja vatn þegar aðrir velja gos, göngutúr þegar aðrir setjast niður, hvíld þegar heimurinn hrópar á meiri afköst.
En heilbrigði krefst stundum þess að við hættum að lifa eftir vananum og förum að lifa eftir gildunum okkar.
Við eigum flest okkar innra samtal sem reynir að réttlæta óheilbrigðar venjur.
„Ég hef ekki tíma.“
„Ég byrja seinna.“
„Ég er enn ung/ur.“
„Þetta er bara tímabil.“
„Ég á þetta skilið.“
„Maturinn er eini munaðurinn sem ég leyfi mér.“
„Ég hef ekki orku í þetta núna.“
„Allir í kringum mig gera þetta.“
„Það er hvort sem er ekkert hægt að breyta þessu.“
„Þetta liggur í ættinni.“
„Ég missi félagsskapinn ef ég geri ekki það sama og hinir.“
Þessar hugsanir eru mannlegar. Við þekkjum þær mörg. En þær geta líka haldið okkur föstum í fari sem þjónar okkur ekki lengur.
Það er ekki veikleiki að viðurkenna að maður hafi vanrækt sig. Það er styrkur. Því um leið og við sjáum mynstrið getum við byrjað að breyta því.
Ekki með látum.
Ekki með sjálfsniðurrifi.
Ekki með skömm.
Heldur með virðingu fyrir sjálfum okkur.
Ein mikilvægasta spurningin sem við getum spurt okkur er:
Hvernig vil ég líða næstu ár ævinnar?
Vil ég hafa orku, skýra hugsun, hreyfigetu og lífsgleði eins lengi og mögulegt er?
Vil ég geta gengið, ferðast, leikið við barnabörnin, sinnt áhugamálum, unnið með gleði og verið virkur þátttakandi í eigin lífi?
Eða er ég tilbúin/n að láta ómeðvitaðar venjur stjórna ferðinni þar til líkaminn fer að senda mér skýr skilaboð?
Auðvitað ráðum við ekki öllu. Erfðir, umhverfi, slys, áföll, veikindi og aðstæður geta haft mikil áhrif á heilsu okkar. Það væri ósanngjarnt að halda öðru fram.
En það breytir því ekki að við höfum oft meiri áhrif en við höldum.
Við getum haft áhrif á það hvernig við nærum okkur.
Við getum haft áhrif á það hvernig við hreyfum okkur.
Við getum haft áhrif á það hvernig við tölum við okkur sjálf.
Við getum haft áhrif á það hvernig við bregðumst við streitu.
Við getum haft áhrif á það hvort við biðjum um hjálp þegar við þurfum á henni að halda.
Þetta snýst ekki um að stjórna öllu. Þetta snýst um að taka þann hluta sem er í okkar höndum og sinna honum af ábyrgð og kærleika.
Heilbrigði byggist meðal annars á þremur mikilvægum þáttum:
Matur
Hreyfing
Hugarfar
Þessir þrír þættir hafa áhrif hver á annan.
Ef við borðum næringarsnauðan mat dögum saman getur það haft áhrif á orku, einbeitingu, svefn og andlega líðan. Þá verður erfiðara að hreyfa sig, erfiðara að halda jafnvægi og erfiðara að taka góðar ákvarðanir.
Ef við hreyfum okkur lítið verður líkaminn oft stirðari, orkan minni og streitan meiri. Hreyfing þarf ekki að vera flókin. Hún getur verið göngutúr, sund, styrktaræfing, dans, teygjur eða hvað sem fær líkamann til að vakna og blóðið til að flæða.
Ef hugarfarið einkennist af sjálfsgagnrýni, sektarkennd og niðurrifi verður erfiðara að byggja upp góðar venjur. Við þurfum ekki að berja okkur áfram. Við þurfum að leiða okkur áfram.
Það er risamunur þar á.
Sjálfsniðurrif skapar oft streitu. Streita getur haft áhrif á svefn, meltingu, ónæmiskerfi, orku og ákvarðanatöku. Þegar við erum undir miklu álagi leitum við gjarnan í það sem veitir skjóta huggun: sykur, skjái, áfengi, ofát, frestun eða aðra deyfingu.
Þess vegna er mikilvægt að vinna ekki aðeins með líkamann, heldur líka hugann.
Heilbrigði er ekki bara það sem þú setur á diskinn.
Það er líka það sem þú leyfir inn í hugann.
Það er hvernig þú talar við þig.
Það er hvernig þú hvílist.
Það er hvernig þú setur mörk.
Það er hvernig þú mætir sjálfum þér þegar lífið er erfitt.
Að taka ábyrgð á heilsunni þýðir ekki að kenna sjálfum sér um allt sem er erfitt. Það þýðir ekki að hafna læknisfræðilegri aðstoð, meðferð eða lyfjum þegar slíkt er nauðsynlegt. Þvert á móti getur það verið mikil ábyrgð og hugrekki að leita sér faglegrar aðstoðar.
En ábyrgð þýðir að spyrja:
Hvað get ég gert í dag sem styður mig?
Kannski er það að drekka meira vatn.
Kannski er það að fara fyrr að sofa.
Kannski er það að elda einfalda máltíð.
Kannski er það að fara í 20 mínútna göngutúr.
Kannski er það að tala fallegar við sjálfan sig.
Kannski er það að biðja um hjálp.
Kannski er það að segja nei við einhverju sem tæmir þig.
Kannski er það að segja já við einhverju sem nærir þig.
Litlu hlutirnir eru ekki litlir þegar þeir eru endurteknir.
Það er þar sem breytingin býr.
Þú þarft ekki að umbreyta lífinu á einum degi. Það er oft einmitt þannig sem fólk gefst upp. Það fer af stað með of miklum látum, ætlar að breyta öllu í einu, dettur svo út af sporinu og upplifir sig hafa mistekist.
Betri leið er að byrja smátt.
Veldu eina venju.
Eina máltíð.
Einn göngutúr.
Eina góða ákvörðun.
Eina rólega stund.
Einn dag í einu.
Heilbrigði byggist ekki á einni stórri ákvörðun heldur mörgum litlum ákvörðunum sem safnast saman.
Þú þarft ekki að vera fullkomin/n.
Þú þarft bara að vera tilbúin/n að byrja.
Spurðu þig í dag:
Hversu mikilvægt er fyrir mig að vera heilbrigð/ur?
Og svaraðu af heiðarleika, ekki hörku.
Ef heilbrigði skiptir þig máli, hvað er þá eitt lítið skref sem þú getur tekið í dag?
Ekki á mánudaginn.
Ekki eftir áramót.
Ekki þegar allt róast.
Heldur í dag.
Því líkaminn þinn er heimilið sem þú býrð í alla ævi.
Hugurinn þinn er rýmið sem þú lifir í alla daga.
Og lífið þitt er verðmætasta verkefnið sem þú færð í hendurnar.
Farðu vel með þig. Ekki af því að þú „verðir“ að gera það, heldur af því að þú ert þess virði.