Við viljum öll njóta virðingar.
Við viljum að komið sé fram við okkur af sanngirni, tillitssemi og heiðarleika. Við viljum að fólk hlusti á okkur, taki mark á okkur og virði mörkin okkar. Það er mannleg þörf að vilja finna að við skiptum máli.
En spurningin er:
Getum við stjórnað því hvort aðrir beri virðingu fyrir okkur?
Svarið er bæði já og nei.
Við getum ekki stjórnað hegðun annarra. Við getum ekki þvingað fólk til að sýna okkur virðingu. Sumt fólk kemur einfaldlega fram af vanvirðingu, sama hver á í hlut. Það segir oft meira um það sjálft en okkur.
En við getum haft mikil áhrif á það hvernig við leyfum öðrum að koma fram við okkur. Og það byrjar yfirleitt á einum stað:
Hvernig komum við fram við okkur sjálf?
Ég átti einu sinni samtal við mann sem við getum kallað Jón. Jón var oft pirraður yfir því að honum fannst konan hans og börnin ekki sýna honum næga virðingu. Hann taldi að þau „ættu“ að bera virðingu fyrir honum og varð reiður þegar honum fannst þau ekki gera það.
En þegar við fórum að ræða þetta betur kom í ljós að málið snerist ekki aðeins um hvernig aðrir komu fram við Jón. Það snerist líka um hvernig Jón kom fram við sjálfan sig.
Það sem Jón fór smám saman að sjá var að fólk í kringum okkur speglar stundum það sem við sendum frá okkur. Ekki alltaf, og alls ekki þannig að við berum ábyrgð á slæmri hegðun annarra. En oft sýnum við öðrum ómeðvitað hvernig við lítum á okkur sjálf.
Ef við virðum ekki eigin tilfinningar, þarfir, líkama, tíma, peninga eða mörk, getur verið erfiðara fyrir aðra að skynja hvar mörkin okkar liggja.
Sjálfsvirðing er því ekki mont. Hún er ekki hroki. Hún er ekki krafa um að allir beygi sig fyrir okkur.
Sjálfsvirðing er róleg og skýr afstaða:
Ég skipti máli.
Tilfinningar mínar skipta máli.
Líkami minn skiptir máli.
Tími minn skiptir máli.
Mörk mín skipta máli.
Líf mitt skiptir máli.
Þegar þessi afstaða fer að styrkjast innra með okkur, breytist oft líka hvernig við stöndum í samskiptum við aðra.
Jón áttaði sig á því að hann hafði oft vanvirt eigin tilfinningar.
Þegar honum leið illa dæmdi hann sjálfan sig. Hann sagði við sjálfan sig að honum „ætti ekki“ að líða svona. Hann reyndi að ýta tilfinningunum í burtu, hunsa þær eða deyfa þær með sjónvarpi, sælgæti, áfengi, tölvu eða annarri afþreyingu.
En tilfinningar hverfa ekki endilega þó við hundsum þær. Þær fara oft bara dýpra.
Að bera virðingu fyrir sjálfum sér tilfinningalega þýðir að við leyfum okkur að hlusta á eigin líðan. Við þurfum ekki alltaf að skilja allt strax. Við þurfum ekki að bregðast við hverri tilfinningu eins og hún sé sannleikurinn allur. En við þurfum að taka mark á því sem gerist innra með okkur.
Í stað þess að segja:
„Mér ætti ekki að líða svona,“
getum við sagt:
„Það er eitthvað í mér sem þarf athygli.“
Í stað þess að flýja tilfinninguna getum við spurt:
„Hvað er þessi tilfinning að reyna að segja mér?“
Þetta er stór munur.
Sjálfsvirðing byrjar oft á því að hætta að berjast við eigin innra líf og byrja að hlusta á það.
Jón sá líka að hann hafði ekki komið vel fram við líkamann sinn.
Hann vakti oft frameftir, þótt hann vissi að hann þyrfti svefn. Hann borðaði oft skyndibita og gaf sér sjaldan tíma til að næra sig vel. Hann hreyfði sig lítið og fann að líkaminn var orðinn þungur, orkulaus og þreyttur.
Hann hugsaði líka lítið um útlit sitt og klæðnað. Ekki vegna þess að allir þurfi að vera uppstrílaðir alla daga, heldur vegna þess að hann var í raun hættur að sýna sjálfum sér þá virðingu að líða vel í eigin skinni.
Líkamleg sjálfsvirðing snýst ekki um fullkomið útlit. Hún snýst ekki um að vera grannur, stæltur eða alltaf í nýjum fötum.
Hún snýst um að segja við líkamann:
„Ég ætla að hugsa betur um þig, því þú berð mig í gegnum lífið.“
Það getur byrjað einfalt.
Að sofa aðeins betur.
Að borða aðeins næringarríkari mat.
Að fara í göngutúr.
Að drekka vatn.
Að fara í hrein föt.
Að mæta deginum með aðeins meiri reisn.
Þegar við förum að koma betur fram við líkamann okkar, finnum við oft meiri orku, meiri ró og meiri sjálfsvirðingu. Og það hefur áhrif á hvernig við birtumst í samskiptum við aðra.
Jón var oft seinn.
Hann ætlaði sér að mæta tímanlega, en endaði aftur og aftur í stressi. Hann kom of seint, gleymdi hlutum og fann fyrir óreiðu bæði í kringum sig og innra með sér.
Skrifborðið hans var oft í drasli. Verkefni hrönnuðust upp. Hann fann að þetta skapaði streitu, en gerði samt lítið í því.
Að virða tíma sinn og skipulag er líka hluti af sjálfsvirðingu.
Það þýðir ekki að við þurfum öll að vera fullkomlega skipulögð. Sumir eru skapandi í kaosinu og það er allt í lagi. En ef óreiðan er farin að valda okkur kvíða, streitu og vanlíðan, þá er hún ekki lengur saklaus.
Þá er kominn tími til að spyrja:
Hvernig get ég skapað meiri ró í lífi mínu?
Stundvísi er ekki aðeins virðing fyrir öðrum. Hún er líka virðing fyrir sjálfum sér. Að mæta undirbúin/n, að hafa yfirsýn og að skapa einfalt skipulag getur gefið okkur tilfinningu um stjórn og innri festu.
Og fólk finnur það þegar við erum jarðtengdari.
Jón þénaði ágætlega, en fylgdist lítið með fjármálunum sínum. Hann skoðaði sjaldan stöðuna, fór stundum yfir á reikningnum og lagði ekkert til hliðar. Þetta skapaði spennu heima fyrir og olli honum sjálfum óöryggi.
Hann notaði líka stundum peninga til að hafa áhrif á álit annarra. Hann vildi virðingu, en reyndi stundum að kaupa samþykki.
Það virkar sjaldan til lengdar.
Fjárhagsleg sjálfsvirðing snýst ekki um að eiga mikla peninga. Hún snýst um að koma heiðarlega og meðvitað fram við það sem við höfum.
Að vita hvar við stöndum.
Að taka ábyrgð.
Að eyða ekki til að fylla tómarúm.
Að byggja upp öryggi.
Að nota peninga í samræmi við gildi okkar.
Þegar við höfum enga yfirsýn yfir fjármálin okkar getur það skapað skömm, streitu og ótta. En þegar við byrjum að horfast í augu við stöðuna, jafnvel þótt hún sé ekki fullkomin, þá byrjar krafturinn að koma aftur.
Virðing vex þegar við hættum að flýja og byrjum að taka ábyrgð.
Eitt stærsta verkefni Jóns var að læra að segja satt.
Ekki endilega stór dramatísk sannindi, heldur einföld dagleg sannindi:
„Já, ég vil þetta.“
„Nei, ég vil þetta ekki.“
„Þetta særði mig.“
„Ég þarf tíma.“
„Ég er ekki sammála.“
„Ég get ekki tekið þetta að mér.“
„Þetta eru mín mörk.“
Jón hafði lengi reynt að þóknast öðrum. Hann sagði já þegar hann meinti nei. Hann reyndi að útskýra sig, réttlæta sig og fá alla til að skilja sig. Hann vildi forðast átök, en endaði oft fullur af gremju.
Þegar við þóknumst öðrum á kostnað okkar sjálfra, erum við að senda skýr skilaboð til eigin innra manns:
„Þarfir mínar skipta minna máli.“
Það er erfitt að byggja sjálfsvirðingu á þeim grunni.
Sjálfsvirðing í samskiptum þýðir ekki að vera harður, kaldur eða ósveigjanlegur. Hún þýðir að vera heiðarlegur og skýr.
Að segja nei með virðingu.
Að segja já af heilum hug.
Að setja mörk án þess að ráðast á aðra.
Að hlusta án þess að glata sjálfum sér.
Að standa í eigin krafti án þess að þurfa að stjórna öllum öðrum.
Það er rosalega stórt skref.
Og það breytir samskiptum.
Jón sagðist trúa á Guð, en gaf sér sjaldan tíma til að næra sig andlega. Hann hafði líka tekið ákvarðanir í viðskiptum sem hann var ekki stoltur af. Það nagaði hann, jafnvel þó hann talaði sjaldan um það.
Sjálfsvirðing tengist líka því hvort við lifum í samræmi við eigin gildi.
Ef við segjumst trúa á heiðarleika en hegðum okkur óheiðarlega, veikist eitthvað innra með okkur. Ef við segjumst vilja frið en nærum stöðugt gremju, finnum við ósamræmi. Ef við segjumst vilja vera góð manneskja en svíkjum eigin samvisku, missum við smám saman tengingu við sjálfsvirðinguna.
Að virða sjálfan sig andlega og siðferðilega þýðir að spyrja:
Er ég að lifa í samræmi við það sem ég segist trúa á?
Er eitthvað sem ég þarf að leiðrétta?
Er eitthvað sem ég þarf að biðjast afsökunar á?
Er eitthvað sem ég þarf að fyrirgefa sjálfum mér fyrir og gera betur næst?
Við þurfum ekki að vera fullkomin. Enginn er það.
En við þurfum að vera heiðarleg.
Heiðarleiki við sjálfan sig er ein sterkasta undirstaða sjálfsvirðingar.
Það sem breyttist hjá Jóni var ekki að hann fór að krefjast meiri virðingar með reiði. Það hafði hann reynt áður og það virkaði illa.
Það sem breyttist var að hann fór að skoða sjálfan sig.
Þegar honum fannst aðrir koma fram við hann af vanvirðingu, spurði hann ekki lengur eingöngu:
„Hvað er að þeim?“
Hann fór líka að spyrja:
„Er eitthvað hér sem speglar hvernig ég kem fram við sjálfan mig?“
Þetta var ekki alltaf þægilegt. En það var gagnlegt.
Ef einhver hunsaði mörkin hans, skoðaði hann hvort hann hefði sjálfur verið að hunsa eigin mörk.
Ef einhver talaði niður til hans, skoðaði hann hvort hann hefði verið að tala niður til sjálfs sín.
Ef einhver tók ekki mark á honum, skoðaði hann hvort hann hefði sjálfur verið að gera lítið úr eigin rödd.
Þetta er ekki til að taka ábyrgð á hegðun annarra. Það er mikilvægt að segja það skýrt.
Vanvirðing annarra er ekki alltaf þér að kenna.
En hún getur stundum verið tækifæri til að skoða hvar þú þarft að standa betur með sjálfum þér.
Smám saman fór Jón að breytast.
Hann fór að sofa betur.
Hann fór að hreyfa sig.
Hann fór að taka betur eftir tilfinningum sínum.
Hann fór að segja nei þegar hann meinti nei.
Hann fór að fylgjast betur með fjármálunum.
Hann fór að taka ábyrgð á eigin líðan í stað þess að kenna öðrum alltaf um.
Hann fór að sýna sjálfum sér meiri virðingu í litlum daglegum ákvörðunum.
Og það merkilega gerðist:
Fólk fór oftar að koma fram við hann af meiri virðingu.
Ekki allir. Það mun alltaf vera til fólk sem sýnir litla virðingu, sama hvað við gerum. En Jón fann að samskiptin breyttust. Hann sendi önnur skilaboð frá sér. Hann var rólegri, skýrari og öruggari. Hann þurfti ekki lengur að öskra eftir virðingu, því hann var farinn að standa betur í henni sjálfur.
Og það sem skipti ekki síður máli:
Þegar einhver kom fram við hann af vanvirðingu, hrundi hann ekki lengur innra með sér. Hann tók því ekki alltaf sem sönnun um eigið verðleysi. Hann gat séð það, metið það og ákveðið hvort hann vildi setja mörk, ræða málin eða einfaldlega láta það ekki stjórna sér.
Það er mikill styrkur.
Við getum ekki gengið um heiminn og krafist þess að allir virði okkur. Slík krafa kemur oft út sem stjórnun, reiði eða þörf fyrir samþykki.
Raunveruleg virðing byrjar dýpra.
Hún byrjar í því hvernig við vöknum á morgnana og mætum okkur sjálfum.
Hún byrjar í því hvernig við tölum við okkur í hljóði.
Hún byrjar í því hvort við hlustum á líkamann.
Hún byrjar í því hvort við stöndum við eigin mörk.
Hún byrjar í því hvort við lifum í samræmi við gildi okkar.
Hún byrjar í því hvort við tökum ábyrgð á eigin lífi.
Þegar við virðum okkur sjálf, hættum við að elta virðingu annarra með örvæntingu. Við förum frekar að velja umhverfi, sambönd og aðstæður þar sem gagnkvæm virðing er möguleg.
Það er allt annað líf.
Þú getur byrjað með einföldum spurningum:
Virði ég eigin tilfinningar, eða dæmi ég þær?
Virði ég líkama minn, eða vanræki ég hann?
Virði ég tíma minn, eða leyfi ég stöðugri óreiðu að stjórna mér?
Virði ég fjárhaginn minn, eða forðast ég að horfast í augu við hann?
Virði ég mörkin mín, eða segi ég já þegar ég meina nei?
Virði ég gildin mín, eða lifi ég í ósamræmi við það sem ég trúi á?
Þetta eru ekki spurningar til að skapa sektarkennd. Þær eru til að vekja okkur.
Sjálfsvirðing byggist ekki upp á einum degi. Hún byggist upp í litlum ákvörðunum, aftur og aftur.
Í hvert sinn sem þú hlustar á sjálfan þig.
Í hvert sinn sem þú setur heilbrigð mörk.
Í hvert sinn sem þú velur heiðarleika.
Í hvert sinn sem þú sinnir líkamanum.
Í hvert sinn sem þú hættir að tala niður til þín.
Í hvert sinn sem þú stendur með þér án þess að ráðast á aðra.
Þá vex sjálfsvirðingin.
Og þegar sjálfsvirðingin vex, breytist hvernig þú gengur inn í herbergi.
Hvernig þú talar.
Hvernig þú hlustar.
Hvernig þú velur.
Hvað þú leyfir.
Hvað þú sættir þig ekki lengur við.
Við getum ekki stjórnað því hvort allir beri virðingu fyrir okkur. En við getum ákveðið að byrja að bera meiri virðingu fyrir okkur sjálfum.
Það er þar sem krafturinn er.
Ekki í því að krefjast virðingar með reiði.
Ekki í því að reyna að kaupa virðingu.
Ekki í því að þóknast öðrum til að fá samþykki.
Ekki í því að stjórna fólki í kringum okkur.
Heldur í því að lifa þannig að við svíkjum ekki okkur sjálf.
Þegar þú berð virðingu fyrir sjálfum þér þarftu ekki alltaf að sannfæra aðra um verðmæti þitt. Þú ferð að vita það sjálf/ur. Og sú vitneskja sést, heyrist og finnst.
Svo spurningin er ekki aðeins:
Bera aðrir virðingu fyrir mér?
Heldur líka:
Hversu mikla virðingu ber ég fyrir sjálfum mér?
Og kannski er það ein mikilvægasta spurningin sem við getum spurt okkur.