Við höfum öll einhvern tíma fundið fyrir særðum tilfinningum.
Kannski sagði einhver eitthvað sem stakk okkur. Kannski kom einhver fram við okkur af kulda, vanvirðingu eða áhugaleysi. Kannski var okkur hafnað, gleymt, misskilið eða brugðist. Kannski bjuggumst við við hlýju en fengum þögn. Kannski opnuðum við hjartað og fengum ekki það svar sem við vonuðumst eftir.
Sárar tilfinningar geta verið djúpar, jafnvel þótt aðrir sjái þær ekki.
Það sést ekki alltaf utan á fólki þegar hjartað er sært. Fólk heldur áfram að mæta í vinnu, sinna fjölskyldu, brosa, svara skilaboðum og gera það sem þarf að gera. En innra með því getur verið sársauki sem erfitt er að útskýra.
Sært hjarta getur birst sem þögn.
Sem pirringur.
Sem fjarlægð.
Sem tár sem koma þegar enginn sér.
Sem þreyta sem svefninn nær ekki að laga.
Sem tilfinning um að vera ekki metin/n, ekki séð/n eða ekki nóg.
Og þegar við erum særð er auðvelt að loka sig af.
Við reynum að vera sterk. Við reynum að láta eins og þetta skipti ekki máli. Við segjum kannski: „Þetta er ekkert.“ En innra með okkur vitum við að það er ekki alveg satt.
Því það sem særir hjartað þarf að fá athygli.
Ekki til að festast í sársaukanum.
Ekki til að kenna öðrum endalaust um.
Ekki til að byggja upp beiskju.
Heldur til að gróa.
Það er mikilvægt að byrja á þessu:
Að særast er ekki veikleiki.
Það þýðir ekki að þú sért of viðkvæm/ur. Það þýðir ekki að þú sért dramatísk/ur. Það þýðir ekki að þú sért veik/ur fyrir. Það þýðir einfaldlega að eitthvað skipti þig máli.
Við særumst oft mest þar sem okkur er ekki sama.
Við særumst þegar væntingar okkar bresta.
Við særumst þegar traust er brotið.
Við særumst þegar við upplifum höfnun.
Við særumst þegar við finnum að við vorum ekki metin að verðleikum.
Við særumst þegar við gefum af okkur en fáum kulda til baka.
Tilfinningar okkar eru ekki óvinir okkar. Þær eru skilaboð. Þær segja okkur að eitthvað hafi snert okkur. Eitthvað hafi farið yfir mörk. Eitthvað hafi vakið upp gamalt sár. Eitthvað þurfi að skoða.
Vandinn byrjar ekki þegar við finnum fyrir sársauka.
Vandinn byrjar þegar við neitum að hlusta á hann.
Margir hafa lært að ýta tilfinningum til hliðar.
„Vertu ekki svona viðkvæm/ur.“
„Hertu þig.“
„Gleymdu þessu bara.“
„Þetta er ekkert mál.“
„Ekki vera með vesen.“
Svona skilaboð geta kennt okkur að bæla sársaukann í stað þess að vinna úr honum.
En bældar tilfinningar hverfa ekki endilega. Þær fara oft bara innar. Þar geta þær orðið að gremju, kulda, vantrausti, kvíða, reiði eða fjarlægð.
Sært hjarta sem fær aldrei að tala fer stundum að verja sig með því að loka sig af.
Við hættum að treysta.
Við hættum að opna okkur.
Við hættum að biðja um það sem við þurfum.
Við hættum að trúa því að aðrir geti mætt okkur af hlýju.
Við verðum varkárari, kaldari eða fjarlægari.
Það er skiljanlegt. Hjartað er að reyna að vernda sig.
En sama varnarkerfi og verndar okkur fyrir sársauka getur líka lokað okkur frá ást, gleði og tengingu.
Þess vegna þurfum við að læra að sinna særðu hjarta, ekki aðeins verja það.
Fyrsta skrefið í að græða særðar tilfinningar er að viðurkenna þær.
Ekki fegra þær.
Ekki ýkja þær.
Ekki dæma þær.
Bara viðurkenna þær.
„Þetta særði mig.“
„Ég fann fyrir höfnun.“
„Mér leið eins og ég skipti ekki máli.“
„Ég varð fyrir vonbrigðum.“
„Ég upplifði mig einmana.“
„Ég hefði þurft meiri hlýju.“
Það er mikill kraftur í því að segja sannleikann við sjálfan sig.
Við þurfum ekki alltaf að bregðast strax við. Við þurfum ekki að hringja í einhvern í reiði eða skrifa langt skilaboð á meðan tilfinningarnar eru í hámarki. En við þurfum að hætta að segja sjálfum okkur að okkur sé sama þegar okkur er ekki sama.
Að viðurkenna sársauka er ekki að festast í honum.
Það er að opna dyrnar að lækningu.
Þegar við erum særð er eðlilegt að vilja finna sökudólg.
„Hann særði mig.“
„Hún átti ekki að segja þetta.“
„Þau brugðust mér.“
„Þetta var ósanngjarnt.“
Stundum er það rétt. Fólk getur komið illa fram. Fólk getur farið yfir mörk. Fólk getur brugðist trausti okkar. Það þarf ekki að afsaka allt.
En það er líka gagnlegt að muna að ekki allur sársauki þýðir að einhver hafi ætlað að meiða okkur.
Stundum særumst við vegna misskilnings.
Stundum vegna ólíkra væntinga.
Stundum vegna þess að við sögðum ekki skýrt hvað við þurftum.
Stundum vegna þess að gamalt sár vaknaði við nýjar aðstæður.
Stundum vegna þess að hinn aðilinn gat ekki gefið það sem við vonuðumst eftir.
Þetta er ekki til að gera lítið úr sársaukanum. Hann er raunverulegur.
En ef við viljum gróa þurfum við stundum að spyrja:
Hvað gerðist í raun?
Hvað fann ég?
Hvaða merkingu gaf ég þessu?
Er mögulegt að ég sé að bregðast við gömlu sári líka?
Hvað þarf ég núna til að ná aftur jafnvægi?
Þessar spurningar geta fært okkur frá viðbragði yfir í skýrleika.
Og skýrleiki er gull þegar hjartað er sært.
Þegar einhver særir okkur getum við farið að tala harkalega við okkur sjálf.
„Ég hefði átt að vita betur.“
„Ég er svo heimsk/ur.“
„Af hverju leyfði ég þessu að gerast?“
„Ég er alltaf að treysta röngu fólki.“
„Það er eitthvað að mér.“
En þegar hjartað er sært þarf það ekki meiri hörku.
Það þarf mildi.
Þú myndir líklega ekki tala við góðan vin í sársauka með niðurrifi. Þú myndir ekki segja: „Þú ert bara asni að vera særður.“ Þú myndir líklega hlusta, sýna hlýju og minna hann á að tilfinningar hans skipta máli.
Gerðu það sama fyrir þig.
Segðu við sjálfa/n þig:
„Ég skil að þetta hafi sært.“
„Ég má finna fyrir þessu.“
„Ég þarf ekki að skammast mín fyrir tilfinningar mínar.“
„Ég get hlustað á hjartað mitt án þess að láta sársaukann stjórna mér.“
„Ég má gróa í mínum hraða.“
Þetta er ekki væmni. Þetta er sjálfsvirðing.
Og sjálfsvirðing græðir.
Þegar við erum særð stöndum við oft frammi fyrir spurningu:
Á ég að segja eitthvað eða á ég að sleppa þessu?
Það er ekki alltaf eitt rétt svar.
Stundum er mikilvægt að tala. Sérstaklega ef sambandið skiptir máli, ef mörk voru brotin eða ef þögnin myndi byggja upp fjarlægð.
Þá getur verið gott að tala út frá eigin upplifun, ekki ásökunum.
Í staðinn fyrir:
„Þú hugsar aldrei um mig,“
má segja:
„Þegar þetta gerðist fann ég fyrir sársauka og upplifði mig ekki metna/n.“
Í staðinn fyrir:
„Þú ert alltaf svona,“
má segja:
„Ég þarf að útskýra hvernig þetta hafði áhrif á mig.“
Í staðinn fyrir:
„Þér er greinilega sama,“
má segja:
„Ég hefði þurft meiri nærveru frá þér í þessari stöðu.“
Þetta er allt annað samtal.
Það opnar frekar fyrir skilning en vörn.
En stundum er líka rétt að þegja — ekki af ótta, heldur af visku. Stundum hefur hinn aðilinn sýnt aftur og aftur að hann er ekki tilbúinn að hlusta. Stundum væri samtalið aðeins meira særandi. Stundum er besta svarið að draga mörk og velja frið.
Að þegja getur verið flótti.
En það getur líka verið styrkur.
Munurinn liggur í því hvort þú ert að þegja til að forðast sannleikann eða til að vernda friðinn þinn.
Sært hjarta þarf ekki aðeins huggun. Það þarf líka mörk.
Ef einhver særir þig aftur og aftur, hunsar tilfinningar þínar, gerir lítið úr þér eða tekur enga ábyrgð, þá er ekki nóg að segja sjálfum sér að vera bara jákvæður.
Þá þarf að setja mörk.
Mörk geta hljómað svona:
„Ég vil ræða þetta, en ekki ef við tölum niður hvort til annars.“
„Ég get ekki haldið áfram að láta koma svona fram við mig.“
„Ég þarf smá fjarlægð til að hugsa skýrt.“
„Ég er tilbúin/n að fyrirgefa, en traust þarf að byggjast upp aftur.“
„Ég elska þig, en ég ætla ekki að glata sjálfri/sjálfum mér í þessu.“
Mörk eru ekki refsing. Þau eru ekki hefnd. Þau eru ekki kuldi.
Heilbrigð mörk eru leið til að segja:
„Ég ber virðingu fyrir mér og ég vil að samskipti okkar byggist á virðingu.“
Það er ekki alltaf auðvelt. Sérstaklega ef við erum vön að þóknast öðrum eða forðast átök. En mörk eru oft nauðsynleg til að hjartað geti gróið.
Þegar hjartað er sært kemur oft upp umræðan um fyrirgefningu.
Fyrirgefning getur verið mikilvæg. Hún getur losað okkur undan beiskju, reiði og gömlum sársauka. En það er mikilvægt að misskilja hana ekki.
Fyrirgefning þýðir ekki að það sem gerðist hafi verið í lagi.
Fyrirgefning þýðir ekki að þú þurfir að hleypa sama fólki aftur inn í líf þitt.
Fyrirgefning þýðir ekki að traust sé sjálfkrafa komið til baka.
Fyrirgefning þýðir ekki að þú eigir að þegja yfir því sem særði þig.
Fyrirgefning getur einfaldlega þýtt:
„Ég ætla ekki að láta þetta halda áfram að stjórna hjarta mínu.“
Stundum er fyrirgefning ferli sem tekur tíma. Stundum byrjar hún ekki á því að við getum fyrirgefið hinum aðilanum, heldur á því að við hættum að refsa okkur sjálfum fyrir það sem gerðist.
Það er líka mikilvægt.
Þegar við erum særð getum við freistast til að særa til baka.
Við viljum að hinn aðilinn finni það sem við fundum. Við viljum sýna kulda, svara með þögn, ráðast á, stinga til baka eða láta viðkomandi „borga fyrir þetta“.
Það er mannlegt að finna fyrir þeirri löngun.
En það græðir sjaldan hjartað.
Sársauki sem fær að stjórna hegðun okkar býr oft til meiri sársauka. Þá verður særða hjartað ekki aðeins hjarta sem þarf lækningu, heldur hjarta sem fer að særa önnur hjörtu.
Þarna þurfum við að staldra við.
Við getum sagt:
„Ég er særð/ur, en ég ætla ekki að verða grimm/ur.“
„Ég er reið/ur, en ég ætla ekki að missa virðingu fyrir mér.“
„Ég þarf að setja mörk, en ég þarf ekki að hefna mín.“
„Ég má vernda mig án þess að meiða aðra viljandi.“
Þetta er þroski.
Ekki auðveldur þroski. En sterkur.
Sárar tilfinningar eru ekki skemmtilegar, en þær geta kennt okkur margt.
Þær geta kennt okkur hvar mörkin okkar liggja.
Þær geta kennt okkur hvað við þurfum í samskiptum.
Þær geta kennt okkur hvaða sambönd eru nærandi og hvaða sambönd eru tæmandi.
Þær geta kennt okkur að hlusta betur á innsæið.
Þær geta kennt okkur að tala skýrar.
Þær geta kennt okkur að velja okkur sjálf án þess að hafna öðrum.
Stundum sýna særðar tilfinningar okkur að við höfum verið að sætta okkur við minna en við þráum. Stundum sýna þær okkur að við höfum gefið öðrum of mikið vald yfir líðan okkar. Stundum sýna þær okkur að við þurfum að byggja upp sterkari sjálfsvirðingu.
Þess vegna er gott að spyrja:
Hvað er þessi sársauki að reyna að sýna mér?
Hvaða þörf var ekki mætt?
Hvaða mörk þarf ég að setja?
Hvaða gömlu sár þarf ég að hlúa að?
Hvaða ákvörðun myndi styðja við frið minn og sjálfsvirðingu?
Sárið er ekki endilega óvinurinn.
Stundum er það leiðarvísir.
Það er auðvelt að trúa því, þegar maður er djúpt særður, að hlutirnir verði alltaf svona.
Að maður muni alltaf finna til.
Að maður muni alltaf vera varkár.
Að traustið komi aldrei aftur.
Að gleðin verði alltaf aðeins minni.
En hjartað hefur ótrúlega hæfileika til að gróa.
Það getur gróið þegar við leyfum okkur að finna.
Það getur gróið þegar við tölum sannleikann.
Það getur gróið þegar við setjum mörk.
Það getur gróið þegar við hættum að kenna okkur um allt.
Það getur gróið þegar við fáum stuðning frá góðu fólki.
Það getur gróið þegar við veljum að loka ekki á lífið, þó við höfum verið særð.
Sært hjarta þarf tíma. Það þarf hlýju. Það þarf heiðarleika. Og stundum þarf það aðstoð frá fagaðila, sérstaklega ef sársaukinn tengist áföllum, ofbeldi, missi eða djúpum gömlum sárum.
Það er engin skömm í því að leita sér hjálpar.
Stundum er það hugrakkasta skrefið.
Eitt það erfiðasta eftir sársauka er að þora að opna hjartað aftur.
Ekki endilega fyrir sama fólki. Ekki endilega strax. Ekki án marka.
En að opna hjartað fyrir lífinu aftur.
Að leyfa sér að hlæja.
Að leyfa sér að treysta smátt og smátt.
Að leyfa sér að finna fyrir gleði án samviskubits.
Að leyfa sér að trúa því að til sé fólk sem mætir okkur af virðingu.
Að leyfa sér að elska án þess að glata sjálfum sér.
Hjarta sem hefur særst þarf ekki að verða hart.
Það má verða vitrara.
Skýrara.
Sterkara.
Mildara.
Heiðarlegra.
Það má læra að elska með mörkum.
Treysta með innsæi.
Gefa án þess að tæma sig.
Opna sig án þess að yfirgefa sjálft sig.
Það er fallegur styrkur.
Særðar tilfinningar eru hluti af því að vera manneskja. Við komumst ekki í gegnum lífið án þess að verða einhvern tíma fyrir vonbrigðum, misskilningi, höfnun eða sársauka.
En við þurfum ekki að láta sársaukann skilgreina okkur.
Við getum hlustað á hann.
Við getum lært af honum.
Við getum sett mörk.
Við getum grætt.
Við getum valið að verða ekki köld, þó við höfum verið særð.
Spurðu þig í dag:
Hvaða tilfinningu hef ég verið að bæla?
Hvaða sár þarf athygli mína?
Hvar þarf ég að sýna mér meiri mildi?
Hvaða mörk myndu vernda hjartað mitt?
Hvað þarf ég að sleppa til að fá meiri frið?
Sært hjarta er ekki brotið hjarta að eilífu.
Það er hjarta sem biður um umhyggju.
Og þegar þú mætir eigin sársauka með heiðarleika, mildi og sjálfsvirðingu, byrjar eitthvað að breytast. Ekki endilega allt í einu. En smám saman.
Hjartað mýkist.
Sársaukinn minnkar.
Skýrleikinn vex.
Friðurinn kemur nær.
Og einn daginn finnurðu að þú ert ekki lengur aðeins að lifa með sárinu.
Þú ert farin/n að lifa handan þess.