Eiga ást og hjónaband alltaf samleið eins og hanski og hönd?
Hjá sumum er það svo. Hjá öðrum ekki.
Það er fallegt þegar ást og hjónaband vaxa saman, þroskast saman og verða dýpri með árunum. Þegar tveir einstaklingar ná að byggja upp samband þar sem virðing, traust, vinátta, nánd og kærleikur fá að dafna.
En við vitum líka að mörg hjónabönd byrja með mikilli ást, mikilli von og sterkri trú á framtíðina — en með tímanum fer eitthvað að dofna.
Þá vaknar spurningin:
Hvers vegna fjarar ástin út í svo mörgum hjónaböndum?
Í byrjun sambands er margt auðvelt.
Parið er ástfangið. Allt virðist bjartara. Það er spenna, eftirvænting, löngun og sterk tilfinning um tengingu. Fólk vill vera saman, tala saman, snertast, hlæja og deila draumum sínum.
Í þessari byrjun er oft mikil opnun. Báðir aðilar leggja sig fram. Þeir hlusta betur. Þeir sýna meiri áhuga. Þeir vilja gleðja hvort annað. Ástin flæðir svo frjálst að það virðist næstum óhugsandi að hún geti nokkurn tíma minnkað.
Fólk hugsar:
„Þetta mun vara að eilífu.“
Og stundum gerir það það — ef sambandið fær réttan jarðveg.
En ástin lifir ekki eingöngu á tilfinningu. Hún þarf næringu, ábyrgð, heiðarleika og þroska. Hún þarf tvo einstaklinga sem eru tilbúnir að horfa inn á við, ekki aðeins út á hinn.
Eftir fyrstu mánuðina, þegar ástarvíman fer að róast, byrjar raunverulegt samband að birtast.
Þá koma venjurnar í ljós.
Gamlar varnir vakna.
Óöryggi kemur upp.
Væntingar verða skýrari.
Sár úr fortíðinni geta farið að hafa áhrif.
Samskiptamynstur sem fólk vissi jafnvel ekki að það bæri með sér fara að stjórna ferðinni.
Þetta gerist oft eftir nokkra mánuði, þegar fólk er hætt að reyna eins mikið að sýna aðeins bestu útgáfuna af sér. Þá sjáum við ekki lengur aðeins draumamanneskjuna, heldur líka manneskjuna með ótta, veikleika, varnir, þarfir og óuppgerð mál.
Þetta er ekki endilega merki um að ástin sé farin.
Þetta getur verið merki um að sambandið sé komið á næsta stig.
En ef parið kann ekki að vinna með þetta stig, geta vandamálin farið að vaxa.
Sumir ákveða jafnvel að gifta sig í þeirri von að hjónabandið muni leysa vandamálin. En hjónaband leysir ekki sjálfkrafa það sem þegar er óuppgert í sambandinu.
Hjónabandið stækkar oft það sem fyrir er.
Ef virðing, vinátta og ábyrgð eru til staðar getur hjónabandið styrkt sambandið.
Ef óöryggi, stjórnsemi, ásakanir og tilfinningaleg ábyrgðarflótti eru til staðar geta þau mynstur líka orðið sterkari.
Það sem við vinnum ekki með hverfur sjaldan af sjálfu sér.
Margir ganga inn í samband með ómeðvitaða von um að makinn muni fylla upp í tómarúm innra með þeim.
Að makinn muni gera þau hamingjusöm.
Að makinn muni taka einmanaleikann í burtu.
Að makinn muni lækna gömul sár.
Að makinn muni gefa þeim þá ást sem þau lærðu aldrei að gefa sjálfum sér.
Að makinn muni skapa öryggi, frið og sjálfsvirðingu fyrir þau.
Í byrjun sambands getur þetta jafnvel virst virka.
Makinn sýnir athygli.
Makinn hrósar.
Makinn hlustar.
Makinn snertir.
Makinn lætur manni líða sérstaklega vel.
En vandinn er sá að enginn annar getur borið alla ábyrgðina á innri líðan okkar til lengdar.
Það er yndislegt að vera elskaður. Það er dýrmætt að eiga maka sem sýnir virðingu, hlýju og stuðning. Það skiptir miklu máli í heilbrigðu hjónabandi.
En ef við elskum ekki okkur sjálf, hlustum ekki á okkur sjálf, virðum ekki eigin tilfinningar og tökum ekki ábyrgð á eigin líðan, þá verður ást maka okkar oft aldrei nóg.
Þá förum við að hugsa:
„Þú ert ekki að elska mig nógu mikið.“
„Þú ert ekki að gera mig hamingjusama/n.“
„Þú átt að vita hvað ég þarf.“
„Þú átt að laga þessa tilfinningu í mér.“
Og smám saman breytist sambandið úr ástarsambandi yfir í tilfinningalegt togstreitusvæði.
Annar eða báðir aðilar fara að bíða eftir því að hinn bjargi sér.
En maki getur stutt okkur.
Maki getur elskað okkur.
Maki getur verið með okkur.
Maki getur hlustað og sýnt nærveru.
En maki getur ekki unnið innri vinnuna fyrir okkur.
Að taka ábyrgð á eigin tilfinningum þýðir ekki að við eigum að samþykkja slæma hegðun frá maka. Það þýðir ekki að við eigum að þegja, kyngja öllu eða kenna okkur sjálfum um það sem hinn gerir.
Alls ekki.
Í heilbrigðu sambandi bera báðir aðilar ábyrgð á framkomu sinni, orðum sínum og hegðun. Virðing skiptir máli. Öryggi skiptir máli. Mörk skipta máli. Ef samband einkennist af ofbeldi, niðurlægingu, hótunum eða stjórnsemi þarf að leita stuðnings og verndar.
En að taka ábyrgð á eigin tilfinningum þýðir að við hættum að gera makann að eina eiganda sársauka okkar eða hamingju.
Það þýðir að við spyrjum:
Hvað er að gerast innra með mér?
Hvaða tilfinningu er ég að upplifa?
Er þetta sár frá núinu, eða er gamalt sár að vakna?
Hvað þarf ég að segja skýrt?
Hvaða mörk þarf ég að setja?
Hvernig get ég mætt sjálfri/sjálfum mér með kærleika í stað þess að krefjast þess að makinn lagi mig?
Þetta er stórt skref.
Þegar við tökum ekki ábyrgð á eigin tilfinningum, förum við oft í ásakanir, vörn, þögn, stjórnsemi eða þóknun. Við reynum annaðhvort að breyta makanum, refsa honum, stjórna honum eða fá hann til að fylla upp í það sem við erum ekki að gefa okkur sjálf.
Þegar við tökum ábyrgð, förum við að mæta sambandinu með meiri skýrleika.
Við getum sagt:
„Ég finn að þetta særði mig.“
„Ég þarf að útskýra hvað gerðist innra með mér.“
„Ég þarf meiri nærveru.“
„Ég þarf að setja mörk.“
„Ég sé að ég er að gera þig ábyrga/n fyrir tilfinningu sem ég þarf líka að skoða sjálf/ur.“
Þarna byrjar þroskuð ást.
Í mörgum samböndum reynir fólk mikið í byrjun að þóknast hvort öðru.
Það vill gera allt rétt.
Það vill vera aðlaðandi.
Það vill gleðja makann.
Það vill forðast ágreining.
Það vill halda ástinni lifandi.
En þóknun er ekki það sama og ást.
Þóknun segir:
„Ég ætla að aðlaga mig svo þú farir ekki.“
Ást segir:
„Ég vil vera heiðarleg/ur, nálæg/ur og ábyrg/ur í sambandinu.“
Þóknun getur virkað um tíma, en hún endist sjaldan. Fyrr eða síðar fer sá sem þóknast að finna fyrir gremju, þreytu eða tilfinningu um að hafa misst sjálfan sig.
Á sama tíma getur hinn aðilinn fundið að eitthvað er ekki alveg satt. Að samskiptin séu ekki fullkomlega heiðarleg. Að undir yfirborðinu sé óánægja eða óuppgerðar þarfir.
Ást þarf ekki fullkomið fólk.
En hún þarf heiðarleika.
Hún þarf tvo einstaklinga sem eru tilbúnir að segja sannleikann, hlusta, læra, axla ábyrgð og vaxa.
Þegar erfiðleikar koma upp í hjónabandi er auðvelt að hugsa að eitthvað sé að.
En stundum eru erfiðleikar ekki endirinn. Stundum eru þeir boð um dýpri vinnu.
Þeir sýna okkur hvar við erum föst.
Hvar við kunnum ekki að tjá þarfir okkar.
Hvar við gerum makann ábyrgan fyrir eigin sársauka.
Hvar við höfum misst tengingu við okkur sjálf.
Hvar við þurfum að læra ný samskipti.
Hvar við þurfum að elska okkur betur.
Þetta þýðir ekki að öll sambönd eigi að halda áfram sama hvað. Sum sambönd eru skaðleg. Sum sambönd þurfa róttækar breytingar. Sum sambönd enda, og stundum er það heilbrigðasta niðurstaðan.
En í mörgum samböndum geta erfiðleikarnir orðið upphafið að meiri þroska, ef báðir aðilar eru tilbúnir að vinna með sig.
Þá verður spurningin ekki aðeins:
„Hvað er maki minn að gera rangt?“
Heldur líka:
„Hvað er þetta samband að sýna mér um mig?“
„Hvar þarf ég að vaxa?“
„Hvernig get ég elskað betur án þess að yfirgefa sjálfa/n mig?“
„Hvernig getum við bæði tekið ábyrgð á okkar hluta?“
Þetta er ekki auðvelt. En þetta getur verið mjög fallegt.
Við getum ekki gefið stöðugt af tómum stað.
Ef við erum stöðugt að bíða eftir því að makinn fylli okkur, þá förum við á endanum að upplifa skort. Við verðum háð því hvernig makinn talar, horfir, snertir, svarar eða bregst við. Öll líðan okkar fer að sveiflast eftir hegðun hins aðilans.
Það er erfitt fyrir sambandið.
Að elska sjálfan sig þýðir ekki að maður þurfi ekki á maka sínum að halda. Það þýðir ekki að maður verði sjálfum sér nógur í öllu. Við erum félagsverur og við þurfum tengsl.
En að elska sjálfan sig þýðir að við yfirgefum okkur ekki til að fá ást frá öðrum.
Við hlustum á eigin tilfinningar.
Við virðum eigin mörk.
Við sinnum eigin líkama.
Við tölum fallegar við okkur sjálf.
Við tökum ábyrgð á eigin gleði.
Við leitum stuðnings þegar við þurfum.
Við lærum að gefa okkur sjálfum þá ást sem við höfum lengi beðið eftir að aðrir gefi okkur.
Þegar við gerum þetta breytist sambandið.
Við förum ekki lengur inn í sambandið sem tóm skál sem makinn þarf stöðugt að fylla. Við förum inn í sambandið með meira af eigin lífsorku, meiri sjálfsvirðingu og meiri getu til að elska án þess að krefjast þess að hinn bjargi okkur.
Þá verður ástin frjálsari.
Það má líkja sjálfsástinni við köku og ást maka okkar við kremið.
Ef engin kaka er til staðar, hefur kremið ekkert að liggja á. Þá verður það of mikið, of sætt, of óstöðugt og getur ekki borið sig sjálft.
En þegar kakan er til staðar — þegar við höfum byggt upp innri virðingu, ábyrgð, sjálfsþekkingu og umhyggju fyrir okkur sjálfum — þá verður ást maka okkar dásamlegt krem ofan á.
Hún bætir við.
Hún fegrar.
Hún gleður.
Hún gerir lífið ríkara.
En hún þarf ekki að bera alla kökuna.
Þetta er lykilatriði.
Ást maka okkar á ekki að vera eina ástargjafinn sem við fáum í lífinu. Hún á að vera hluti af stærri ást sem við ræktum líka innra með okkur.
Þegar tvær manneskjur læra að taka ábyrgð á eigin tilfinningum, hætta þær smám saman að nota sambandið sem vígvöll.
Þær hætta að varpa öllu yfir á hvort annað.
Þær hætta að krefjast þess að hinn lesi hugsanir.
Þær hætta að safna gremju í þögn.
Þær hætta að nota reiði sem vopn.
Þær hætta að gera eigin hamingju algjörlega háða hegðun hins.
Í staðinn læra þær að tala skýrar. Hlusta betur. Setja mörk af virðingu. Sýna mildi. Biðjast afsökunar þegar þær særa. Vera heiðarlegar um eigin þarfir. Og síðast en ekki síst: þær læra að mæta sjálfum sér.
Þegar það gerist fer ástin oft aftur að flæða.
Ekki endilega eins og í fyrstu ástarvímunni. Sú ást er oft létt, hröð og full af spennu.
Þroskuð ást er öðruvísi.
Hún er dýpri.
Rólegri.
Meðvitaðri.
Jarðtengdari.
Sterkari.
Hún byggist ekki aðeins á því hvernig okkur líður í augnablikinu, heldur á því hvernig við veljum að mæta hvort öðru aftur og aftur.
Ást er tilfinning, já.
En í hjónabandi er hún líka ákvörðun.
Hún er hegðun.
Hún er ábyrgð.
Hún er dagleg nærvera.
Hún er vilji til að læra.
Hún er hæfileikinn til að sjá makann ekki aðeins sem þann sem á að uppfylla þarfir okkar, heldur sem manneskju með eigin innri heim.
Ást spyr ekki aðeins:
„Hvað fæ ég?“
Hún spyr líka:
„Hvernig mæti ég?“
„Hvernig hlusta ég?“
„Hvernig tek ég ábyrgð?“
„Hvernig get ég elskað án þess að glata sjálfri/sjálfum mér?“
„Hvernig getum við vaxið saman?“
Þegar hjónabandið verður staður þar sem báðir aðilar mega vera mannlegir, læra, mistakast, tala og vaxa, þá getur ástin orðið dýpri með árunum.
Ekki fullkomin.
En raunveruleg.
Ást og hjónaband geta sannarlega átt samleið.
En ekki vegna þess að hjónabandið sjálft tryggi ástina. Og ekki vegna þess að ástarvíman í byrjun sambands geti borið allt sem kemur síðar.
Ást og hjónaband eiga best samleið þegar báðir aðilar eru tilbúnir að taka ábyrgð á eigin líðan, eigin hegðun og eigin innri vinnu.
Þegar hvor aðili lærir að elska sjálfan sig, verður meira af ást til að deila.
Þegar hvor aðili hættir að gera hinn ábyrgan fyrir allri eigin hamingju, verður sambandið léttara.
Þegar báðir aðilar læra að hlusta, tala, setja mörk og mæta hvort öðru af virðingu, fær ástin betri jarðveg.
Ástin þarf ekki fullkomið fólk.
Hún þarf fólk sem er tilbúið að vakna, læra og vaxa.
Og þegar tveir einstaklingar gera það saman, getur hjónabandið orðið meira en samningur, meira en venja og meira en skyldur.
Það getur orðið lifandi samband.
Staður þar sem ástin fær ekki aðeins að byrja — heldur líka að þroskast.