Við þekkjum flest fólk sem virðist hafa mikið sjálfstraust í starfi. Það talar af öryggi, tekur ákvarðanir, leysir verkefni og virðist hafa góða stjórn á því sem það er að gera.
En þegar kemur að persónulegum samskiptum, nánum tengslum eða því að vera berskjaldað, getur sama fólk orðið mjög óöruggt.
Það getur átt erfitt með að segja hvað því finnst.
Það getur óttast höfnun.
Það getur tekið gagnrýni mjög nærri sér.
Það getur átt erfitt með að setja mörk.
Það getur efast um eigið virði, þótt það standi sig vel út á við.
Þetta sýnir okkur mikilvægan sannleika:
Sjálfstraust í starfi og persónulegt sjálfstraust er ekki alltaf það sama.
Við getum haft mikið öryggi á einu sviði lífsins en verið brothætt á öðru. Og það er ekkert óeðlilegt við það. Sjálfstraust er ekki einn fastur eiginleiki sem við annaðhvort höfum eða höfum ekki. Það byggist upp á mismunandi sviðum, með reynslu, stuðningi, sjálfsþekkingu og því hvernig við lærum að koma fram við okkur sjálf.
Hvað skapar persónulegt sjálfstraust?
Hvernig verður einstaklingur öruggur í að vera hann sjálfur?
Persónulegt sjálfstraust verður til þegar við lærum að þekkja eigið virði, óháð því hvað við gerum, hvað við eigum, hvað aðrir segja eða hvernig okkur gengur hverju sinni.
Það er innri vissa um að við megum vera til eins og við erum. Að tilfinningar okkar skipti máli. Að rödd okkar hafi gildi. Að við þurfum ekki stöðugt að sanna okkur til að eiga rétt á virðingu, ást og viðurkenningu.
Ef einstaklingur elst upp við foreldra eða uppalendur sem virða innri eiginleika hans, hlusta á hann, hvetja hann og styðja við það sem er sérstakt við hann, eru meiri líkur á að hann byggi upp sterkt persónulegt sjálfstraust.
Barn sem fær að heyra:
„Ég sé þig.“
„Það sem þér finnst skiptir máli.“
„Þú mátt vera þú.“
„Ég trúi á þig.“
„Þú þarft ekki að vera fullkomin/n til að vera elskuð/elskaður.“
slík skilaboð verða smám saman að innri rödd.
Barnið lærir að treysta sér. Það lærir að það hafi gildi. Það lærir að það megi prófa, mistakast, læra og halda áfram.
En mörg okkar fengu ekki slíkan grunn.
Margir ólust upp við gagnrýni, skömm, kulda, samanburð eða sífelldar athugasemdir. Sumir voru skammaðir fyrir tilfinningar sínar. Sumir fengu lítið hrós. Sumir upplifðu að þeir væru aðeins metnir þegar þeir stóðu sig vel. Sumir lærðu að þegja, aðlaga sig og gera ekki of mikið úr eigin þörfum.
Það er mikilvægt að segja þetta af sanngirni: Foreldrar og uppalendur gera þetta oft ekki meðvitað. Margir endurtaka einfaldlega það sem þeir sjálfir ólust upp við. Þeir kunna ekki annað. Þeir eru sjálfir með óunnin sár, óöryggi eða skort á sjálfstrausti.
En áhrifin geta samt verið djúp.
Barn sem heyrir oft gagnrýni getur farið að trúa því að eitthvað sé að því. Barn sem fær ekki stuðning við eigin áhuga getur farið að fela hæfileika sína. Barn sem er ekki séð getur farið að halda að það sé ekki þess virði að vera séð.
Og þessi gamla trú getur fylgt okkur inn í fullorðinsárin.
Við getum orðið fullorðin, ábyrg, dugleg og jafnvel farsæl á mörgum sviðum, en samt borið innra með okkur gamla tilfinningu um að vera ekki nóg.
Ekki nógu góð.
Ekki nógu merkileg.
Ekki nógu falleg.
Ekki nógu sterk.
Ekki nógu áhugaverð.
Ekki nógu verðug.
En þetta er ekki sannleikurinn um okkur.
Þetta er oft gömul forritun.
Og það sem var lært má læra upp á nýtt.
Sama hversu mikið sjálfsöryggi þitt var brotið niður í æsku, þá er aldrei of seint að byggja það upp aftur.
Það er aldrei of seint að kynnast sjálfum sér betur.
Það er aldrei of seint að læra að tala fallegar við sig.
Það er aldrei of seint að endurheimta rödd sína.
Það er aldrei of seint að sjá eigið virði með nýjum augum.
Leyndarmálið á bak við persónulegt sjálfstraust er ekki að verða einhver annar. Það er að kynnast betur því sem hefur alltaf verið til staðar.
Kjarnanum í þér.
Þínu sanna sjálfi.
Því sem er ekki háð titlum, tekjum, útliti, afrekum, aldri eða áliti annarra.
Þitt sanna sjálf er ekki gríman sem þú setur upp til að standa þig. Það er ekki hlutverkið sem þú gegnir í vinnunni. Það er ekki aðeins foreldrið, makinn, starfsmaðurinn, stjórnandinn eða vinurinn.
Þitt sanna sjálf er dýpri kjarni.
Það er hæfileikinn þinn til að elska.
Hæfileikinn til að sýna hlýju.
Getan til að vera vingjarnleg/ur.
Samkenndin.
Sköpunargáfan.
Húmorinn.
Hláturinn.
Brosið.
Næmnin.
Hugrekkið.
Þrautseigjan.
Forvitnin.
Sérstaðan sem gerir þig að þér.
Þetta eru ekki smámunir. Þetta eru grunnstoðir sjálfsvirðingar.
Ef þú hefur ekki lært að sjá gildi þíns sanna sjálfs, er líklegt að þú sért ekki að taka eftir eigin kostum. Þú gætir jafnvel hafa ákveðið fyrir löngu síðan að þú værir ekki nógu góð/ur.
En sú niðurstaða var kannski tekin af barni sem hafði ekki nægan stuðning, ekki næga vernd og ekki næga sýn á eigið virði.
Það barn þurfti að túlka heiminn eins vel og það gat.
En fullorðna sjálfið þitt má núna endurskoða þessa gömlu niðurstöðu.
Þú mátt spyrja:
Er það raunverulega satt að ég sé ekki nóg?
Eða lærði ég bara að trúa því?
Prófaðu að ímynda þér sjálfa/n þig sem lítið barn.
Ekki horfa á þetta barn með augum gagnrýninnar. Ekki horfa á það í gegnum gömlu skilaboðin sem þú fékkst. Ekki horfa á það eins og verkefni sem þurfi að laga.
Horftu á það með augum kærleikans.
Hvað sérðu?
Sérðu barn sem vildi vera elskað?
Barn sem vildi vera séð?
Barn sem hafði drauma, forvitni og sköpun?
Barn sem hló, fann til, vonaði og reyndi sitt besta?
Barn sem þurfti stuðning, en fékk hann kannski ekki alltaf?
Ef þetta væri þitt eigið barn, myndir þú segja því að það væri ekki nóg?
Líklega ekki.
Þú myndir líklega vilja taka utan um það, hlusta á það, hvetja það og segja:
„Þú ert dýrmæt/ur.
Þú mátt vera þú.
Ég sé þig.
Ég trúi á þig.“
Þessi nálgun er ekki barnaleg. Hún er djúp.
Vegna þess að hluti af sjálfstrausti byggist á því að læra að mæta sjálfum sér með þeirri hlýju sem okkur vantaði kannski einu sinni.
Persónulegt sjálfstraust vex þegar við förum að taka eftir eigin gildi í daglegu lífi.
Það byrjar ekki alltaf með stórum yfirlýsingum. Oft byrjar það með litlum augnablikum.
Þegar þú sýnir einhverjum góðmennsku, taktu eftir því.
Segðu við sjálfa/n þig:
„Ég met þessa góðmennsku í mér.“
Þegar þú ert skapandi, jafnvel í litlu verkefni, taktu eftir því.
Segðu:
„Ég met sköpunargáfuna mína.“
Þegar þú hlærð, léttir öðrum lífið eða kemur með húmor inn í aðstæður, taktu eftir því.
Segðu:
„Ég met þennan hluta af mér.“
Þegar þú stendur þig, heldur áfram, biðst afsökunar, setur mörk eða reynir aftur eftir mistök, taktu eftir því.
Sjálfstraust vex þegar þú hættir að líta aðeins á það sem vantar og ferð að sjá það sem er þegar til staðar.
Það sem við veitum athygli vex.
Ef þú horfir stöðugt á veikleika þína, verður sjálfsmyndin þröng.
Ef þú lærir að sjá styrkleika þína, verður sjálfsmyndin heilbrigðari.
Þetta þýðir ekki að þú afneitir því sem þarf að bæta. Það þýðir bara að þú hættir að byggja sjálfsmyndina eingöngu á því sem þér finnst vanta.
Sjálfstraust í starfi byggist oft upp með reynslu, þekkingu og endurtekningu.
Því meira sem þú lærir, æfir og vinnur ákveðin verkefni, því öruggari verður þú. Þú ferð að þekkja ferlið. Þú veist hvað virkar. Þú hefur leyst vandamál áður og veist að þú getur gert það aftur.
Þetta er eðlileg leið til að byggja upp faglegt sjálfstraust.
Með tímanum getur einstaklingur orðið mjög öruggur í starfi sínu, jafnvel þótt hann sé enn óöruggur innra með sér sem manneskja.
Þarna þarf að passa sig.
Það er auðvelt að fela sig í frammistöðu.
Sumir nota vinnuna sem skjól. Þeir verða duglegir, ábyrgir, afkastamiklir og jafnvel mjög farsælir. En undir yfirborðinu er samt óöryggi sem hefur aldrei fengið athygli.
Þeir kunna að standa sig, en eiga erfitt með að slaka á.
Þeir kunna að ná árangri, en eiga erfitt með að taka á móti ást.
Þeir kunna að leiða verkefni, en eiga erfitt með að sýna varnarleysi.
Þeir kunna að fá hrós, en trúa því ekki innra með sér.
Þetta er eins og að vera með flottan ytri búnað en brothætt innra kerfi. Það virkar um tíma, en fyrr eða síðar þarf að uppfæra grunninn.
Einn stærsti misskilningurinn er að halda að sjálfstraust komi eingöngu frá árangri.
„Þegar ég verð nógu góður í þessu, þá mun ég treysta mér.“
„Þegar ég næ þessu markmiði, þá mun ég finnast ég vera nóg.“
„Þegar aðrir viðurkenna mig, þá mun ég loksins finna innri ró.“
En ef virði þitt byggist eingöngu á árangri, þarftu stöðugt að standa þig til að líða vel með sjálfa/n þig.
Þá verður sjálfsöryggið háð frammistöðu.
Ef þér gengur vel, líður þér vel.
Ef þér gengur illa, hrynur sjálfsmyndin.
Ef einhver hrósar þér, lyftist þú.
Ef einhver gagnrýnir þig, fellur þú.
Það er mjög þreytandi leið til að lifa.
Árangur getur verið góður. Metnaður getur verið heilbrigður. Það er ekkert að því að vilja standa sig vel. En árangur má ekki verða eina sönnunin fyrir því að þú hafir gildi.
Þú ert meira en síðasta verkefnið þitt.
Þú ert meira en einkunnin.
Þú ert meira en titillinn.
Þú ert meira en launin.
Þú ert meira en hrós annarra.
Þú ert meira en mistökin þín.
Sjálfstraust sem byggist eingöngu á ytri velgengni er brothætt.
Sjálfstraust sem byggist á sjálfsþekkingu, sjálfsvirðingu og innri tengingu er miklu sterkara.
Margir halda að þeir þurfi að vera harðir við sig til að ná árangri.
Þeir halda að innri gagnrýni haldi þeim á tánum. Að ef þeir slaki aðeins á, þá verði þeir latir, kærulausir eða hætti að bæta sig.
En hörð sjálfsgagnrýni er sjaldan góður leiðtogi.
Hún skapar oft kvíða, streitu, skömm og ótta við mistök. Hún getur ýtt fólki áfram um stund, en hún byggir ekki upp heilbrigt sjálfstraust. Hún fær fólk frekar til að treysta sér minna.
Það er mikill munur á sjálfsaga og sjálfsniðurrifi.
Sjálfsagi segir:
„Ég ætla að taka ábyrgð og gera mitt besta.“
Sjálfsniðurrif segir:
„Ég er ekki nóg nema ég standi mig fullkomlega.“
Sjálfsagi styrkir.
Sjálfsniðurrif brýtur niður.
Ef þú vilt byggja upp raunverulegt sjálfstraust þarftu að læra að tala við sjálfa/n þig eins og manneskju sem þú vilt styðja, ekki eins og óvin sem þú þarft að stjórna.
Það er gott að fá hrós. Það er gott að fá viðurkenningu. Það er gott að finna að aðrir meti okkur.
En sjálfstraust fullorðinnar manneskju getur ekki byggst eingöngu á samþykki annarra.
Ef sjálfstraust þitt veltur á því hvort allir séu ánægðir með þig, þá verður þú stöðugt að lesa í aðra. Þú verður að laga þig að væntingum. Þú verður að passa þig á að valda engum vonbrigðum. Þú verður að reyna að vera sú útgáfa af þér sem þú heldur að aðrir vilji sjá.
Það er ekki frelsi.
Raunverulegt sjálfstraust vex þegar þú lærir að standa með þér, jafnvel þegar ekki allir skilja þig. Þegar þú getur tekið við gagnrýni án þess að hrynja. Þegar þú getur hlustað á aðra án þess að missa tengingu við eigin sannleika.
Það þýðir ekki að þú sért ósnertanleg/ur. Það þýðir ekki að þér sé sama um aðra. Það þýðir bara að þú afhendir ekki öðrum allt valdið yfir eigin virði.
Sjálfstraust byggist upp með endurteknum litlum skrefum.
Byrjaðu á því að taka eftir hvernig þú talar við sjálfa/n þig.
Segir þú:
„Ég er svo vitlaus/vitlaus.“
„Ég klúðra öllu.“
„Ég er ekki nógu góð/ur.“
„Ég get þetta ekki.“
Eða getur þú æft þig í að segja:
„Ég er að læra.“
„Ég má gera mistök.“
„Ég get tekið næsta skref.“
„Ég þarf ekki að vera fullkomin/n til að vera verðmæt/ur.“
„Ég get staðið með mér.“
Næst skaltu taka eftir styrkleikum þínum.
Ekki bíða eftir því að einhver annar nefni þá. Gefðu þeim sjálf/ur nafn.
Skrifaðu niður:
Hvaða eiginleika met ég í mér?
Hvað hef ég komist í gegnum?
Hvað geri ég vel?
Hvenær sýni ég hugrekki?
Hvenær sýni ég kærleika?
Hvenær finn ég að ég er í takt við sjálfa/n mig?
Þetta er ekki mont. Þetta er meðvitund.
Svo skaltu æfa þig í að standa með þér í litlum aðstæðum.
Segja satt.
Segja nei þegar þú meinar nei.
Biðja um það sem þú þarft.
Leyfa þér að prófa án þess að þurfa að vera fullkomin/n.
Taka pláss án þess að biðjast afsökunar á því að vera til.
Svona vex sjálfstraust.
Ekki í einni risaákvörðun, heldur í mörgum litlum augnablikum þar sem þú velur að yfirgefa þig ekki.
Persónulegt sjálfstraust er í raun hæfileikinn til að treysta sér til að vera maður sjálfur.
Ekki bara þegar allt gengur vel.
Ekki bara þegar allir klappa.
Ekki bara þegar enginn gagnrýnir.
Ekki bara þegar þú ert örugg/ur.
Heldur líka þegar þú ert óviss.
Þegar þú gerir mistök.
Þegar þú þarft að setja mörk.
Þegar þú þarft að læra eitthvað nýtt.
Þegar þú þarft að segja: „Ég veit það ekki.“
Þegar þú þarft að standa með eigin sannleika.
Sjálfstraust þýðir ekki að þú efist aldrei.
Það þýðir að efinn fær ekki lengur að stjórna öllu.
Sjálfstraust þýðir ekki að þú sért aldrei hrædd/ur.
Það þýðir að þú getur tekið skref þrátt fyrir óttann.
Sjálfstraust þýðir ekki að þú þurfir ekki á öðrum að halda.
Það þýðir að þú gleymir ekki sjálfri/sjálfum þér í samskiptum við aðra.
Sjálfstraust er ekki eitthvað sem aðeins sumir fæðast með og aðrir verða að sætta sig við að vanta. Sjálfstraust er hægt að byggja upp.
Faglegt sjálfstraust byggist oft á þekkingu, æfingu og reynslu.
Persónulegt sjálfstraust byggist á dýpri grunni: að þekkja eigið virði, virða eigin tilfinningar, sjá eigin styrkleika og læra að standa með sjálfum sér.
Þú þarft ekki að bíða eftir því að aðrir sannfæri þig um að þú sért verðmæt/ur.
Þú mátt byrja að sjá það sjálf/ur.
Þú mátt byrja að tala við þig af meiri virðingu.
Þú mátt byrja að taka eftir því góða í þér.
Þú mátt byrja að hætta að dæma þig fyrir að vera mannleg/ur.
Þú mátt byrja að byggja sjálfstraustið innan frá.
Því raunverulegt sjálfstraust er ekki hávær yfirlýsing um að þú sért betri en aðrir.
Það er róleg vissa um að þú sért nóg.
Ekki vegna þess að þú gerir allt fullkomlega.
Ekki vegna þess að allir samþykkja þig.
Ekki vegna þess að þú nærð alltaf árangri.
Heldur vegna þess að kjarni þinn hefur gildi.
Og þegar þú lærir að treysta því, breytist hvernig þú mætir sjálfum þér, öðrum og lífinu sjálfu.